Eksploatacja urządzeń podlegających UDT

Większość zakładów produkcyjnych posiada w swoim parku maszynowym oraz infrastrukturze technicznej urządzenia techniczne, które podlegają Urzędowi Dozoru Technicznego, w skrócie popularnie zwanym UDT.

Bez tych urządzeń niejeden proces produkcyjny czy pomocniczy, mechanizmy pośrednie i bezpośrednie nie mają szans realizacji. Urządzenia objęte dozorem technicznym to nie tylko suwnice, żurawie czy wózki widłowe, ale cała infrastruktura techniczna budynku. Niejeden zakład nie może poprawnie funkcjonować bez dźwigów, schodów ruchomych, instalacji gazowych, zbiorników ciśnieniowych itd. Najczęściej w ramach struktury zakładu, ze względu na specyfikę urządzeń, wiedzę i zbliżone czynności techniczne, odpowiedzialność za opiekę nad tymi urządzeniami jest po stronie działów służb utrzymania ruchu. Wyznaczone osoby w utrzymaniu ruchu prowadzą ewidencję urządzeń UDT, organizują badania okresowe, modernizacje i naprawy, badania odbiorcze nowych urządzeń, zapewniają lub koordynują prace konserwacyjne, jakie są wymagane podczas eksploatacji tych urządzeń. Dobrą praktyką jest prowadzenie ewidencji i wszystkich spraw związanych z urządzeniami UDT w pliku Excell, lub gdy jest tak możliwość – w systemie CMMS. Skupienie wszystkich informacji w jednym miejscu pozwala sprawnie, szybko i terminowo realizować czynności związane z kontrolą urządzeń objętych dozorem.

Podstawowym aktem prawnym w Polsce, mówiącym o urządzeniach UDT, jest ustawa o dozorze technicznym z dnia 21 grudnia 2000 r., która informuje m.in. o tym, czym jest dozór techniczny i na czym polega współpraca z UDT, jaka odpowiedzialność eksploatującego i na czym to wszystko polega. Celem instytucji nadzoru rynku, jakim jest UDT, sprawującej nadzór nad urządzeniami technicznymi, jest szereg działań zmierzających do zapewnienia bezpieczeństwa funkcjonowania urządzeń technicznych.

Urządzenia techniczne dzielimy na urządzenia ciśnieniowe UC oraz urządzenia transportu bliskiego UTB. Każdy oddział UDT ma w swoich strukturach wydziały, do których się udajemy zależnie od rodzaju urządzenia. Najczęściej ze względu na rejonizację lub specyfikę techniczną każdy zakład ma przyporządkowanych inspektorów z dozoru do konkretnych zakładów. Zasady eksploatacji urządzeń określają poszczególne rozporządzenia Ministra Gospodarki, począwszy od rozporządzenia określającego rodzaj urządzeń podlegających UDT, po rozporządzenia dotyczące warunków technicznych eksploatacji urządzeń ciśnieniowych, urządzeń transportu bliskiego, dźwigników, zbiorników na paliwa czy substancje żrące itp. Akty prawne określają również rodzaje badań, jakie wykonuje UDT na konkretnych urządzeniach, począwszy od badań odbiorczych, okresowych w ramach opłaty rocznej, tzw. abonamentu, po doraźne (po zmianie lokalizacji, naprawie, remoncie urządzenia), skończywszy na powypadkowych. Należy pamiętać, że każde zdarzenie „wypadkowe”, w którym brało udział urządzenie podlegające UDT powinno być zgłoszone do oddziału dozoru technicznego celem podjęcia stosownych czynności.

Zgłoszenie eksploatacji urządzenia

W dzisiejszych czasach, gdzie bardzo dużo importuje się urządzeń z różnych krajów, gdzie wielu jest producentów o różnej wiedzy i podejściu do przepisów, gdzie projektuje się urządzenia specjalne pod dany proces i zakres prac, trudno jest nieraz określić jednoznacznie, czy dane „coś” podlegać powinno ewidencji i badaniom UDT, czy tylko pod dozór służb utrzymania ruchu. W sytuacjach gdy nie wiemy, czy urządzenie powinno podlegać pod UDT, czy nie, analiza jej pracy i weryfikacja przepisów nie zawsze odpowiada nam na wszystkie pytania, warto wystąpić pisemnie do dozoru technicznego o interpretację techniczną, czy dane urządzenie podlega pod UDT, czy też nie. W tej sytuacji jesteśmy zabezpieczeni i mamy pewność, że nie eksploatujemy urządzenia bez decyzji UDT, co jest niedozwolone według naszego prawa. Należy pamiętać, że odpowiedzialność stoi po stronie eksploatującego. W zakładach produkcyjnych często pomijanymi urządzeniami, które powinny być pod dozorem technicznym, są urządzenia dźwignicowe w systemach magazynowych, roboty układnicowe i załadunkowe pracujące w systemie otwartym, manipulatory załadunkowe jako dźwigniki jednokolumnowe (fot. 1), hydroakumulatory w instalacjach hydraulicznych maszyn, a także urządzenia przeponowe. Często zdarza się, że w urządzeniach o rozbudowanych agregatach hydraulicznych znajdują się małe zbiorniczki, hydroakumulatory, które należy zarejestrować w UDT (fot. 2). Wyznacznikiem w tym przypadku jest stosowne rozporządzenie i wspomniany w nich iloczyn ciśnienia roboczego i pojemności zbiornika. Jeżeli ma wartość większą niż 300 (np.: hydroakumulator w prasie hydraulicznej o ciśnieniu roboczym 150 bar o pojemności 2,5 L) – podlega badaniom i ewidencji UDT. Pamiętać należy, że jeżeli interpretacja UDT mówi, że dane urządzenie specjalne nie podlega UDT, nie zwalnia nas to z odpowiedzialności za gospodarkę przeglądową i remontową takiego urządzenia.

Fot. 1. Przykład manipulatora ręcznego, podlegającego pod UDT jako dźwignik jednokolumnowy

 

 
 

  Fot. 2. Przykład hydroakumulatora podlegającego  pod UDT jak zbiornik ciśnieniowy zainstalowany w układzie hydraulicznym

 

 

Konserwacja urządzeń a UDT

Zgodnie z przepisami eksploatujący ma obowiązek zgłosić do swojego oddziału UDT zamiar eksploatacji danego urządzenia. Po skompletowaniu niezbędnej dokumentacji rejestracyjnej zostaje wykonane badanie odbiorcze oraz wystawiony protokół z badania i decyzja zezwalająca na eksploatację urządzenia. Eksploatujący jest zobowiązany zapewnić uprawnioną konserwację urządzenia oraz uprawnioną obsługę. W praktyce panuje dowolność konserwacji, lecz trend jest taki, że czynności konserwacyjne urządzeń przede wszystkim dźwignicowych, czyli UTB, wykonywane są przez zewnętrzne firmy outsourcingowe. Po stronie eksploatującego, najczęściej reprezentowanego przez pracownika utrzymania ruchu, jest koordynacja i kontrola wszystkich prac i wymagań z tym związanych. Czynności konserwacyjne wykonywane są w ramach uprawnień konserwatora i dokumentacji urządzenia, w odstępach czasowych określonych w stosownym rozporządzeniu. Każde zarejestrowane urządzenie ma swoją księgę rewizyjną oraz powinno mieć założoną książkę konserwacji dla urządzeń transportu bliskiego oraz książkę ruchu urządzeń ciśnieniowych dla urządzeń ciśnieniowych. W książkach ruchu i konserwacji powinny widnieć zapisy okresowych kontroli, jak i każde istotne zdarzenia i czynności, jakie są na tych urządzeniach wykonywane (przykładem może być wymagana kontrola zaworów bezpieczeństwa lub aparatury kontrolno-pomiarowej). Relokacja żurawia, wymiana liny, haka lub kół jezdnych suwnicy, spawanie zbiornika, spawanie instalacji to m.in. czynności, które oprócz doraźnego badania UDT na urządzeniu powinny mieć zapis przez konserwatora w książce. Jeżeli mamy wątpliwość jako konserwator/odpowiedzialny za urządzenia, czy dana czynność, ingerencja w urządzenia powinna być zgłoszona do UDT, czy wykonana tylko w ramach uprawnień konserwatora – zawsze najlepiej zadzwonić, zapytać swojego inspektora, niż działać samodzielnie.

Zmiany w urządzeniach w myśl przepisów

W ramach opłaty rocznej za urządzenie, oprócz okresowych badań i ewidencji urządzenia mamy też pomoc techniczną oddziału dozoru, z której w sytuacjach niejasnych warto korzystać. Należy pamiętać, że czynności związane z urządzeniami dozorowymi, takie jak modernizacje układów elektronicznych i mechanicznych, spawanie zbiornika, skracanie żurawia, przerobienie wózka widłowego na inny system podnoszenia itp., muszą być wykonywane przez firmy do tego uprawnione, wg uprzednio uzgodnionej dokumentacji technicznej w oddziale dozoru. Wykaz firm mających uprawnienia UDT na poszczególne prace znajduje się w oddziale UDT lub na stronie internetowej urzędu. Przy ciągłych optymalizacjach linii produkcyjnych, relokacjach maszyn i usprawnieniach przepływu produktu często relokowane są również urządzenia UDT, a wśród nich małe żurawie warsztatowe (fot. 3).

Fot. 3. Przykład żurawia warsztatowego

Aby relokować żuraw, oprócz czynności dotyczących fizycznego demontażu, transportu i montażu na nowym miejscu należy przygotować niezbędną do pozytywnego odbioru technicznego dokumentację i zlecić to firmie uprawnionej, o ile jednostka utrzymania ruchu nie ma takich kwalifikacji. Dokumentacja, którą dostarczyć należy w dwóch egzemplarzach, powinna zawierać przede wszystkim: nowy plan lokalizacji, poświadczenie montażu i prób pomontażowych wykonanych zgodnie z DTR producenta, schemat zasilania, protokół pomiarów elektrycznych, poświadczenie budowlane o montażu żurawia do posadzki lub fundamentu podpisane przez osobę z uprawnieniami budowlanymi. Warto też podczas takiej relokacji wykonać prewencyjnie (o ile nie zbiega się to z wymaganym badaniem okresowym) pomiar grubości i wygięcia haka. Do badania należy zabezpieczyć ciężary celem wykonania prób statycznych (125% obciążenia nominalnego) oraz dynamicznych (110% obciążenia nominalnego), które wykonywane są podczas obecności inspektora. Podczas badania powinien być obecny uprawniony konserwator, uprawniony operator urządzenia oraz osoba reprezentująca eksploatującego. Po wykonaniu badania przez inspektora UDT należy zapewnić odpowiednią konserwację i obsługę w nowym miejscu, a informacje o relokacji wpisać do książki konserwacji.

Diagnostyka ciśnieniowa

Urządzenia ciśnieniowe, często mniej dostrzegalne na pierwszy rzut na produkcji, też mają swój udział w poprawności działania maszyn i instalacji. Są to zupełnie inne urządzenia jak urządzenia UTB, oprócz wiadomej różnicy technicznej, posiadają również innego rodzaju badania. W ramach badań okresowych i doraźnych rozróżniamy rewizje: zewnętrzne, wewnętrzne oraz próby ciśnieniowe. Rewizja zewnętrzna jest najmniej „inwazyjna” i wykonywana jest często na ruchu urządzenia. Próba ciśnieniowa i rewizja wewnętrzna wymaga zatrzymania urządzenia z procesu.

O ile w przypadku urządzeń transportu bliskiego zatrzymanie urządzenia do badania nie jest zazwyczaj kłopotliwe, to w przypadku rewizji lub próby często takie przedsięwzięcie należy specjalnie planować w okresach przestojowych zakładu lub produkcji, gdyż wiąże się to z większymi utrudnieniami.

Próba ciśnieniowa opisana dokładniej w rozporządzeniu polega na napełnieniu zbiornika ciśnieniowego cieczą, (jest to próba hydrauliczna), utrzymaniu ciśnienia zgodnie z dokumentacją techniczną urządzenia lub specyfikacją techniczną, opróżnieniu zbiornika i oględzinami stanu technicznego. Weryfikacji podczas badań podlega nie tylko zbiornik, ale i cała aparatura kontrolno-pomiarowa oraz elementy bezpieczeństwa (zawory przelewowe i bezpieczeństwa). Często jest tak, że praktycznie niewykonalne jest przeprowadzenie próby ciśnieniowej hydraulicznej na danym urządzeniu. Takim przykładem może być zbiornik buforowy gazu, np.: argonu, wykorzystywany do procesów specjalnych na piecach próżniowych. Napełnienie zbiornika wodą (często o pojemności kilku tysięcy litrów), opróżnienie i bardzo czasochłonne odparowywanie jest dużym zagrożenie dla automatyki pieca. Nigdy nie jesteśmy w stanie w warunkach warsztatowych w 100% osuszyć zbiornika w wymaganym czasie, aby wilgoć nie dostała się do pieca próżniowego. Pomocny jest tutaj zapis w rozporządzeniu o możliwości zamiany próby ciśnieniowej hydraulicznej na inną próbę, np.: powietrzną czy gazową. Metodę tę oraz zasadność należy jednak uprzednio zgłosić i skonsultować z inspektorem UDT, a sposób jej wykonania (m.in: czas i prędkość napełniania, medium, obsługa i nadzór, wyznaczenie strefy bezpiecznej na czas próby, gdyż ewentualne niewytrzymanie próby zbiornika powietrzem a wodą diametralnie różne jest w konsekwencjach) musi być przeanalizowany, zatwierdzony i bezpiecznie wykonany. Wiadomą rzeczą jest, że łatwiej zbiornik „przepłukać” po powietrzu czy innym gazie niż po wodzie, dlatego metoda ta, o ile nie ma innych przeciwwskazań, jest stosowana na wydziałach obróbki cieplnej. Rewizja wewnętrzna z kolei polega na opróżnieniu i przewietrzeniu zbiornika, odkręceniu włazów diagnostycznych i inspekcji wewnętrznej. Oględziny polegają na ocenie stanu technicznego powierzchni wewnętrznej zbiornika, porów, nalotów rdzy, uszkodzeń itp. wad które dopuszczają lub nie urządzenie do dalszej eksploatacji. Tak samo jak próbę ciśnieniową, rewizję wewnętrzną można w uzasadnionych przypadkach zastąpić innego rodzaju badaniem, np.: pomiarem grubości ścianek przez uprawnione laboratorium. Zmianę takiego badania należy również uprzednio skonsultować i uzgodnić pisemnie z dozorem technicznym. Faktem wartym podkreślenia jest również możliwość odroczenia rewizji wewnętrznej czy próby ciśnieniowej o 6 miesięcy. Musi to być jednak poprzedzone pozytywną rewizją zewnętrzną urządzenia. Odroczenie możemy wykonać dwukrotnie, lecz łączny czas odroczenia nie może być dłuższy niż 12 miesięcy. Na wniosek eksploatującego ww. badania można wykonać również do 6 miesięcy wcześniej po wcześniejszym uzgodnieniu z organem dozoru technicznego. Możliwości zmiany terminów badań, jak i rodzaju badań, mogą być bardzo pomocne i ułatwią „negocjacje” z produkcją celem zaplanowania przestoju linii, urządzenia czy zakładu.

Eksploatacja urządzeń objętych dozorem technicznym, całość prac kontrolnych i koordynacyjnych należy do bardzo odpowiedzialnych czynności, z jakimi często spotykają się pracownicy działów utrzymania ruchu. Bezpieczeństwo pracowników, mnogość wewnętrznych oraz zewnętrznych audytów, kontrole organów nadzoru rynku niejako wymuszają staranne i sumienne prowadzenie nadzoru nad eksploatacją urządzeń UDT, które w wielu przypadkach nie są prostymi urządzeniami, a ryzyko zdarzeń wypadkowych jest duże. Do spraw związanych z urządzeniami, uprawnieniami i zezwolenia, do wszelkich spraw niejasnych, technicznie, prawnie lub formalnie trudnych należy podchodzić z partnerskim nastawieniem do instytucji dozoru technicznego. Do ich czynności nie tylko należą inspekcje i badania kontrolne, ale również pomoc, jak świadomie, bezpiecznie i zgodnie z przepisami używać urządzeń technicznych. Cel zarówno eksploatujących, nadzorujących, jak instytucji państwowych wspierających użytkowników powinien być jeden – bezpieczna eksploatacja urządzeń technicznych oraz zdrowie i bezpieczeństwo pracowników.

Kategorie: Bezpieczeństwo i higiena

pozostałe artykuły
najpopularniejsze
Redakcja:
Aby uzyskać pełny dostęp do wszystkich
treści w serwisie zaloguj się bądź zarejestruj
Forum Media Polska
FORUM MEDIA POLSKA Sp. z o.o.
ul. Polska 13, 60-595 Poznań
Tel. 061 66 83 116